آنچه در این مطلب می خوانید
پیامدهای اقتصادی و سیاسی سقوط رژیم بشار اسد برای ایران
سقوط رژیم بشار اسد، که با فرار او به روسیه در ۸ دسامبر (18 آذر) قطعی شد، بحثهای گستردهای را درباره پیامدهای سیاسی و ژئوپلیتیکی این رویداد برانگیخت. از جمله این پیامدها میتوان به کاهش اعتبار و نفوذ دولت ایران در منطقه اشاره کرد. با این حال، پیامدهای اقتصادی این رویداد برای دولت ایران کمتر از پیامدهای سیاسی نبود.
هزینههای سنگین ایران در جنگ سوریه
بر اساس گزارش سرویس تحقیقات کنگره آمریکا (Congressional Research Service) و مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (Stockholm International Peace Research Institute – SIPRI)، دولت ایران از آغاز جنگ داخلی سوریه در سال ۲۰۱۱ (۱۳۹۰ شمسی) تا ۲۰۲۳ (۱۴۰۲ شمسی) بین ۳۰ تا ۳۵ میلیارد دلار هزینه کرده است.
ساختارهای نظامی ایران در سوریه
بر اساس گزارشهای مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (Center for Strategic and International Studies – CSIS) و مؤسسه خاورمیانه (Middle East Institute)، دولت ایران در سوریه زیرساختها و پایگاههای نظامی متعددی از جمله هفت پایگاه هوایی، ۱۵ انبار موشکی، ۲۲ مرکز فرماندهی پیشرفته و ۸۵ کیلومتر تونل زیرزمینی ایجاد کرده است.
با سقوط رژیم اسد، این زیرساختها و پایگاههای نظامی بار سنگینی بر اقتصادی که برای تأمین نیازهای اساسی شهروندان خود دچار مشکل است، وارد کرد.
تأثیر هزینههای مذهبی بر اقتصاد ایران
بر اساس گزارش بنیاد اوراسیا (Eurasia Foundation)، دولت ایران بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۲ (۱۳۹۱ تا ۱۴۰۱ شمسی) حدود ۲ میلیارد دلار برای بازسازی و نگهداری اماکن مذهبی شیعه در سوریه هزینه کرده است. این اقدامات بخشی از استراتژی گسترش قدرت نرم و نفوذ ایدئولوژیک در منطقه بود، بهگونهای که این اماکن به نمادهایی از قدرت نرم دولت ایران تبدیل شدند.
این هزینههای نظامی و مذهبی، همراه با سقوط رژیم اسد، تأثیرات اقتصادی قابل توجهی بر ایران داشته و فشار بیشتری بر وضعیت اقتصادی داخلی وارد کرده است.
سرمایهگذاریهای ایران در زیرساختهای مذهبی و بازسازی سوریه
در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵ شمسی)، با حمایت مالی و ابتکار دولت ایران، هتل کاخ زینب (Zaynab Palace Hotel) در نزدیکی حرم حضرت زینب (س) بازگشایی شد. بر اساس برآورد مؤسسه خاورمیانه (Middle East Institute)، هزینه ساخت این هتل که شامل ۱۵۰ اتاق، فضاهای عبادت و خدمات مهمانداری است، حدود ۳۵ میلیون دلار بوده است.
گردشگری مذهبی و خطرات سرمایهگذاریها
برای چند سال، دولت ایران از طریق گردشگری زیارتی به این اماکن مذهبی درآمد کسب کرده و همزمان ایدئولوژی بنیادگرایانه خود را ترویج میکرد. با این حال، با سقوط رژیم اسد، سرمایهگذاریهای ایران در بخش گردشگری مذهبی سوریه با خطرات جدی مواجه شد.
سرمایهگذاری سپاه پاسداران در بخشهای کلیدی سوریه
شرکتهای وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) میلیاردها دلار در بخشهای کلیدی سوریه مانند انرژی و بازسازی شهری سرمایهگذاری کردند و بدین ترتیب نفوذ اقتصادی و سیاسی خود را گسترش دادند.
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و بازسازی حلب
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی (Bonyad-e Maskan) سرمایهگذاریهای قابلتوجهی را برای بازسازی واحدهای مسکونی در حلب انجام داد. حلب که بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۶ (۱۳۹۱ تا ۱۳۹۵ شمسی) توسط نیروی هوایی سوریه با حمایت روسیه به شدت بمباران و تخریب شد تا از نیروهای مخالف بازپس گرفته شود، نیازمند بازسازی گسترده بود.
بر اساس گزارش بانک مرکزی سوریه، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱ (۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ شمسی) تا سقف ۱.۵ میلیارد دلار برای بازسازی محلههای مسکونی حلب هزینه کرده است.
این سرمایهگذاریها نشاندهنده ابعاد مختلف مشارکت ایران در بازسازی سوریه و ترویج نفوذ سیاسی و اقتصادی آن در منطقه است.
پروژههای راهسازی و توسعه بندرها
قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا، بزرگترین شرکت مهندسی وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)، در بازسازی چندین جاده استراتژیک، از جمله بزرگراه حمص-دمشق، مشارکت داشت. هزینه این پروژهها حدود ۵۰۰ میلیون دلار برآورد شده است.
همچنین، شرکت صنعتی دریایی صدرا، یکی دیگر از شرکتهای وابسته به سپاه، بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ (۱۳۹۴ تا ۱۳۹۹ شمسی) بیش از ۱.۲ میلیارد دلار برای بازسازی بندر طرطوس سرمایهگذاری کرد.
پروژههای انرژی و زیرساختهای استراتژیک
یکی دیگر از سرمایهگذاریهای بزرگ ایران، کریدور گازی ایران-عراق-سوریه بود که در سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۲ شمسی) با هزینه تخمینی ۸ میلیارد دلار آغاز شد. بر اساس گزارش انجمن انرژی خاورمیانه (Middle East Energy Association)، هدف این پروژه انتقال منابع انرژی ایران به دریای مدیترانه بود. با این حال، این پروژه در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱ شمسی) متوقف شد.
اهداف استراتژیک سرمایهگذاریها
هدف این سرمایهگذاریها تنها ساختوساز نبود؛ بلکه تقویت روابط با سوریه و گسترش نفوذ ایران در این منطقه کلیدی نیز مدنظر بود. اما با سقوط رژیم اسد و احتمال همسویی حاکمان جدید سوریه با کشورهای رقیب، پایداری این سرمایهگذاریها اکنون با خطر مواجه شده است.
اوج تجارت ایران و سوریه در ۲۰۱۰
بر اساس آمار دفتر تجارت تهران (Tehran Trade Statistics Office)، حجم تجارت میان ایران و سوریه در سال ۲۰۱۰ (۱۳۸۹ شمسی) به رکورد تاریخی ۴۷۵ میلیون دلار رسید.
سوریه به عنوان بازاری مهم برای کالاهای ایرانی مانند منسوجات، تجهیزات الکتریکی و محصولات غذایی عمل میکرد. این کشور امکان دور زدن تحریمهای بینالمللی و ورود کالاهای ایرانی به سایر بازارهای منطقه را فراهم میکرد. شرکتهای سوری به عنوان واسطه عمل کرده و محصولات ایرانی را به لبنان و حتی کشورهای اروپای شرقی صادر میکردند. این عملیات پیچیده برای دولت ایران درآمدزایی به همراه داشت.
اهمیت سوریه در صادرات ایران
بر اساس گزارش مرکز تحقیقات اقتصادی و تجاری تهران (Tehran Center for Economic and Trade Research)، در سال ۲۰۱۲ (۱۳۹۱ شمسی)، تقریباً ۱۵ درصد از صادرات کالاهای تولیدی ایران به خاورمیانه از طریق سوریه ترانزیت میشد.
بااینحال، دفتر آمار تجارت تهران (Tehran Trade Statistics Office) تخمین میزند که شرکتهای ایرانی ممکن است به دلیل تغییرات در سیاستهای تجاری دولت جدید سوریه، با زیانهایی تا سقف ۳۰۰ میلیون دلار مواجه شوند.
تعطیلی بازار سوریه و اختلال در زنجیرههای تأمین
بسته شدن بازار سوریه تنها به معنای از دست دادن یک مقصد صادراتی نیست، بلکه باعث اختلال در زنجیرههای تأمین کالاهای ضروری برای اقتصاد ایران نیز میشود.
مانیتور تجارت خاورمیانه (Middle East Trade Monitor) حدس میزند که مدیریت بندر لاذقیه (Port of Latakia)، که بهعنوان مرکز ترانزیت کالاهای ایرانی عمل میکرد، ممکن است به شرکتهای ترکیهای یا سعودی واگذار شود.
نقش بانکها و مؤسسات مالی ایرانی در سوریه
بر اساس گزارش بانک مرکزی ایران (Iran’s Central Bank)، بانکها و مؤسسات مالی ایرانی نقش کلیدی در تأمین مالی پروژههای سوریه داشته و بیش از ۵ میلیارد دلار وام کنسرسیومی ارائه کردهاند.
بانک مرکزی تخمین میزند که زیان ناشی از عدم بازپرداخت این وامها ممکن است به ۳ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) ایران برسد.
زیانهای استراتژیک و اقتصادی برای ایران
سقوط رژیم اسد نه تنها باعث شد ایران تنها متحد ژئواستراتژیک خود در منطقه را از دست بدهد، بلکه خسارات اقتصادی عظیمی را نیز متحمل شد و یکی از مسیرهای اصلی درآمدزایی از طریق دور زدن تحریمها را از دست داد.
این تحولات نشاندهنده تأثیر عمیق تغییرات سیاسی سوریه بر اقتصاد و استراتژی منطقهای ایران است.
