آنچه در این مطلب می خوانید
خروج اخیر چندین سرمایهگذار خارجی از ایران، ابعاد جدیدی از «انزوا» و «انحصار» را در اقتصاد پرتلاطم کشور برجسته کرده است. با افزایش شدید نرخ ارز در بازار آزاد و احتمال بازگشت دونالد ترامپ (Donald Trump) به کاخ سفید، صادرات نفت و جذب سرمایهگذاری برای دولت ایران دشوارتر شده است. در نتیجه، معدود شرکتهای سرمایهگذاری خارجی باقیمانده نیز در حال خارج کردن سرمایه خود از ایران هستند.
پیشتر گزارش شده بود که سرمایهگذار ترکیهای فروشگاههای زنجیرهای «وی وان» (V One) از فهرست سهامداران این فروشگاهها حذف شده است.
خروج سرمایهگذاران خارجی از ایران: پایانی بر فرصتهای سرمایهگذاری؟
در اوایل ماه ژانویه اعلام شد که گروه سعودی “ساوُلا” (Savola Group)، یکی از غولهای صنعت غذایی خاورمیانه، پس از دو دهه حضور قابل توجه در بخش روغن خوراکی ایران، از بازار این کشور خارج شده است. برخی کارشناسان این خروج را به افزایش «تنشهای سیاسی» و «کاهش سودآوری» نسبت میدهند.
اما داستان به همینجا ختم نمیشود. هایپراستار (Hyperstar) و دیجیکالا (Digikala)، دو برند برجسته در بازار خردهفروشی و تجارت الکترونیک ایران، نیز اخیراً شاهد خروج سهامداران خارجی خود بودهاند. شرکت اماراتی “ماجد الفطیم” (Majid Al Futtaim) از فهرست سهامداران هایپراستار خارج شده و شرکت سرمایهگذاری اروپایی “IIIC”، که حدود ۳۳ درصد از سهام دیجیکالا را در اختیار دارد، قرار است بهزودی از بازار ایران خارج شود.
آیا ایران در آستانه از دست دادن آخرین فرصتهای سرمایهگذاری است؟
در بیانیهای که در تاریخ ۱ ژانویه منتشر شد، گروه ساوُلا اعلام کرد که دلیل خروج از ایران، «استراتژی خروج بهموقع از بازارهای غیرمحوری» بوده است. با این حال، گمانهزنیها درباره دلایل پشتپرده خروج این سرمایهگذار سعودی نشان میدهد که عوامل سیاسی و شرایط بینالمللی ایران در این تصمیم نقش داشتهاند.
برخی خاطرنشان میکنند که این شرکت پیشتر از بازارهای مراکش و عراق نیز خارج شده بود و این تصمیم را صرفاً به استراتژیهای بازاریابی نسبت میدهند. از سوی دیگر، عدهای معتقدند که با توجه به این که این شرکت بیش از ۴۰ درصد روغن خوراکی ایران را تأمین میکند و مالک ۸۰ درصد سهام صنایع برجسته “بهشهر” است، تصمیم به خروج آن با معیارهای اقتصادی استاندارد همخوانی ندارد.
کاهش قدرت خرید و محیط کسبوکار دشوار
ایران در سالهای اخیر با چالشهای اقتصادی شدیدی مواجه بوده است. تورم فزاینده، نوسانات شدید ارزی، کسری بودجه و افزایش مالیاتهای دولتی به طور جمعی قدرت خرید مصرفکنندگان را کاهش داده است. این کاهش، مستقیماً سودآوری کسبوکارها را تحت تأثیر قرار داده و جذابیت سرمایهگذاری در بازار ایران را کاهش داده است.
ایران به طور مداوم در میان پایینترین کشورها در شاخصهای بینالمللی محیط کسبوکار قرار داشته است. بر اساس آخرین رتبهبندی “واحد اطلاعات اکونومیست” (Economist Intelligence Unit)، ایران از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ در جایگاه ۸۱ از ۸۲ کشور قرار داشت و تنها بالاتر از ونزوئلا بود. اما در آخرین رتبهبندیها، ایران حتی در فهرست حضور نداشت که نشاندهنده وخامت بیشتر محیط کسبوکار این کشور است.
در رتبهبندی سهولت انجام کسبوکار بانک جهانی، ایران در جایگاه ۱۲۷ از ۱۹۰ کشور قرار دارد.
فرار سرمایه و کاهش نرخ رشد سرمایهگذاری
کاهش مداوم نرخ رشد سرمایهگذاری طی دهه گذشته نشان میدهد که نهتنها سرمایهگذاران خارجی، بلکه سرمایه داخلی نیز در حال خروج از ایران است. گزارشی از معاونت پژوهشهای اقتصادی اتاق بازرگانی ایران نشان میدهد که میانگین نرخ رشد سالانه سرمایهگذاری در سال ۲۰۱۰ برابر با منفی ۴.۷ درصد بوده است.
طبق گزارشهای رسمی، فرار سرمایه از ایران از سال ۲۰۱۵ بهطور قابل توجهی سرعت گرفته و در سال ۲۰۱۷، همزمان با خروج ایالات متحده از توافق برجام (JCPOA)، به اوج خود رسید. در همان سال، حساب سرمایه خالص ایران با کسری بیش از ۱۹ میلیارد دلار مواجه بود.
تغییر مقررات و پدیده “دولتهای سایه“
بیثباتی در مقررات و سیاستهای اقتصادی، بهویژه مکانیزمهای رانتجویی، محیط کسبوکار ایران را بهطور فزایندهای مبهم کرده است. شرکتهای خارجی که بر اساس شفافیت و رقابت منصفانه فعالیت میکنند، در اقتصادی که بسیاری از فرصتها تحت تسلط نهادهای رانتی و وابسته به امنیت است، با مشکل بقا مواجه میشوند.
درگیر شدن نهادهای غیررسمی، مانند شرکتهای مرتبط با سازمانهای امنیتی و مذهبی، چشمانداز اقتصادی ایران را پیچیدهتر کرده است.
یکی از معروفترین نمونههای دخالت دولت سایه و نهادهای امنیتی در مختل کردن سرمایهگذاری خارجی در ایران، افتتاح فرودگاه امام خمینی در سال ۲۰۰۴ است. شرکت ترک-اتریشی “تاو” (TAV) قرار بود تمامی مراحل ساخت این فرودگاه را ظرف دو سال تکمیل کند. با این حال، در روز افتتاحیه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) باند فرودگاه را مسدود کرد و مانع عملیات هواپیماها شد و عملاً قرارداد را فسخ کرد. دههها بعد، مراحل بعدی این فرودگاه همچنان نیمهکاره باقی مانده است.
بازگشت ترامپ و فشارهای بینالمللی
برخی گمانهزنیها در ایران خروج سرمایهگذاران خارجی را به بازگشت دونالد ترامپ (Donald Trump) به ریاستجمهوری ایالات متحده نسبت میدهند. بازگشت ترامپ احتمال افزایش فشارها و تحریمهای بینالمللی علیه دولت و ملت ایران را بالا میبرد. بسیاری از شرکتهای چندملیتی که در ایران سرمایهگذاری کردهاند، در بازارهای غربی نیز فعالیت گستردهای دارند و ادامه همکاری با ایران برای آنها ریسک بزرگی محسوب میشود که میتواند آنها را در معرض سیاستهای سختگیرانهتر ترامپ قرار دهد.
آیا فرصتها برای همیشه از دست رفتهاند؟
بسیاری از کارشناسان و نمایندگان بخش خصوصی هشدار میدهند که موج خروج سرمایهگذاران از ایران شدت خواهد گرفت.
پیامدهای بلندمدت خروج سرمایهگذاران خارجی از ایران، در غیاب چشمانداز روشن برای جذب سرمایهگذاریهای جدید، نگرانکننده شده است. چالشهای اقتصادی که دولت و ملت ایران با آن مواجه هستند، حتی با رفع تحریمهای بینالمللی نیز حل نخواهند شد.
در دهه گذشته، مردم ایران بارها به دلیل شرایط سخت اقتصادی و سیاسی به خیابانها آمده و خواستار تغییر نظام شدهاند. در آیندهای نهچندان دور، ایران احتمالاً شاهد اعتراضات گستردهتری خواهد بود که نهایتاً به تغییر منجر خواهد شد.
