آنچه در این مطلب می خوانید
همزمان با افزایش تنشها میان ایران و ایالات متحده، سه منبع ایرانی روز سهشنبه اعلام کردند که رهبری مذهبی ایران در صورت شکست مذاکرات برای حل مناقشهای چند دههای، فاقد یک برنامه جایگزین مشخص است.
با درجا زدن مذاکرات هسته ای بهدلیل تضاد خطوط قرمز دو طرف، ایران ممکن است به چین و روسیه بهعنوان طرح B روی بیاورد، اما با توجه به جنگ تجاری پکن با واشنگتن و درگیریهای روسیه در اوکراین، این گزینه نیز پایهای لرزان دارد.
یک مقام ارشد ایرانی گفت:
طرح B ادامه همان راهبردی است که پیش از آغاز مذاکرات دنبال میشد. ایران از تشدید تنشها خودداری خواهد کرد، اما آماده دفاع از خود است. این راهبرد همچنین شامل تقویت روابط با متحدانی مانند روسیه و چین است.
روز سهشنبه، رهبر معظم ایران، آیتالله خامنهای، خواستههای آمریکا برای توقف غنیسازی اورانیوم را افراطی و گزاف خواند و هشدار داد که بعید است مذاکرات هسته ای به نتیجهای برسد.
پس از چهار دور مذاکرات با هدف محدود کردن برنامه هستهای ایران در ازای لغو تحریمها، همچنان موانع متعددی باقی ماندهاند. به گفته دو مقام ایرانی و یک دیپلمات اروپایی، تهران از انتقال کامل ذخایر اورانیوم با غنای بالا به خارج خودداری میکند و حاضر به گفتوگو درباره برنامه موشکی خود نیست.
کمبود اعتماد متقابل و تصمیم دونالد ترامپ برای خروج از توافق هستهای ۲۰۱۵ با قدرتهای جهانی، ایران را بر آن داشته تا در هر توافق جدید، تضمینهایی مبنی بر عدم خروج مجدد آمریکا را طلب کند.
در همین حال، جمهوری اسلامی با مجموعهای از بحرانهای سیاسی-اقتصادی داخلی روبهروست: کمبود انرژی و آب، سقوط شدید ارزش ریال، تلفات نظامی در میان متحدان منطقهای، و نگرانی از حمله احتمالی اسرائیل به تأسیسات هستهای همگی تحت تأثیر سیاستهای سختگیرانه ترامپ تشدید شدهاند.
منابع ایرانی گفتهاند که با آغاز مجدد سیاست فشار حداکثری ترامپ از فوریه گذشته شامل تحریمهای شدیدتر و تهدیدهای نظامی رهبری ایران گزینه بهتری جز رسیدن به یک توافق جدید ندارد تا از فروپاشی اقتصادی و تهدید ثبات حکومت جلوگیری کند.
اعتراضات سراسری در سالهای اخیر علیه سرکوب اجتماعی و فشارهای اقتصادی که با برخورد شدید مواجه شدهاند نشانگر آسیبپذیری حکومت در برابر خشم عمومی بوده و به تحریمهای حقوق بشری بیشتری از سوی غرب منجر شدهاند.
دومین مقام ایرانی گفت:
بدون لغو تحریمها برای فروش آزادانه نفت و دسترسی به منابع مالی، اقتصاد ایران نمیتواند احیا شود.
وزارت امور خارجه ایران تاکنون به این گزارش واکنشی نشان نداده است.
وندی شرمن، معاون پیشین سیاسی وزارت خارجه آمریکا و رئیس تیم مذاکرهکننده آمریکا در توافق سال ۲۰۱۵، گفت:
قانع کردن تهران به اینکه برنامه هستهای خود را برچیند و از غنیسازی دست بکشد، غیرممکن بود هرچند که این گزینه ایدهآل محسوب میشد.
او افزود: این یعنی آنها به بنبست خواهند رسید، و ما با احتمال وقوع جنگ مواجه خواهیم شد چیزی که، صادقانه بگویم، فکر نمیکنم رئیسجمهور ترامپ خواهان آن باشد، چون او خود را رئیسجمهور صلح معرفی کرده است.
حتی اگر اختلافات بر سر غنیسازی کاهش یابد، موضوع لغو تحریمها همچنان باقی است. آمریکا خواستار لغو تدریجی تحریمهای هستهای است، در حالی که تهران خواهان لغو فوری همه محدودیتهاست.
دهها نهاد اقتصادی حیاتی ایران از جمله بانک مرکزی و شرکت ملی نفت، از سال ۲۰۱۸ به اتهام حمایت از تروریسم یا اشاعه تسلیحات تحت تحریم قرار گرفتهاند.
در پاسخ به اینکه اگر مذاکرات شکست بخورد، ایران چه گزینههایی دارد، شرمن گفت:
احتمالاً ایران به دور زدن تحریمها و فروش نفت عمدتاً به چین و شاید به هند و دیگر کشورها ادامه خواهد داد.
چین، بزرگترین خریدار نفت ایران، تاکنون از فروپاشی اقتصادی ایران جلوگیری کرده، اما فشارهای فزاینده آمریکا بر شرکتهای چینی و نفتکشها، این تجارت را تهدید میکند.
تحلیلگران هشدار میدهند که حمایت چین و روسیه از ایران محدود است. چین خواستار تخفیفهای سنگین در خرید نفت است و ممکن است با کاهش تقاضای جهانی، فشار بیشتری برای کاهش قیمت وارد کند.
در صورتی که مذاکرات هسته ای شکست بخورد سناریویی که هر دو طرف مایل به اجتناب از آن هستند نه چین و نه روسیه نمیتوانند ایران را از تحریمهای یکجانبه آمریکا و اتحادیه اروپا محافظت کنند.
فرانسه، بریتانیا و آلمان گرچه مستقیماً در مذاکرات حضور ندارند هشدار دادهاند که اگر بهزودی توافقی حاصل نشود، ممکن است تحریمهای سازمان ملل را دوباره اعمال کنند.
بر اساس قطعنامه سازمان ملل که توافق هستهای ۲۰۱۵ را پشتیبانی میکند، این سه کشور اروپایی تا ۱۸ اکتبر فرصت دارند تا مکانیسم بازگشت خودکار تحریمها را فعال کنند. بنا بر اسناد و اظهارات دیپلماتها که رویترز مشاهده کرده، ممکن است این فرآیند تا ماه اوت آغاز شود، در صورتی که پیشرفت ملموسی حاصل نشود.
یک مقام ارشد اروپایی گفت:
در بهترین حالت، یک چارچوب سیاسی اولیه مثل سال ۲۰۱۳ میتواند بهدست آید؛ جایی که هر دو طرف امتیازات فوری و مشخصی ارائه میدهند تا زمان برای مذاکرات جزئیتر فراهم شود.
او افزود:هیچ دلیلی وجود ندارد که فکر کنیم این مذاکرات کمتر از ۱۸ ماه طول خواهد کشید بهویژه در شرایطی که پارامترها و وضعیت ژئوپولیتیکی اکنون بسیار پیچیدهتر شدهاند.
