بازیافت طلا می‌تواند با استخراج غیرقانونی در آمازون مقابله کند

اثرات زیست‌محیطی استخراج طلا و راه‌حل بازیافت در آمازون برزیل

دهه‌ها استخراج طلا به روش‌های سنتی و مقیاس کوچک در حوضه رودخانه تاپاجوس (Tapajós River Basin) در آمازون برزیل آثار وخیم زیست‌محیطی از خود به جا گذاشته است: رودخانه‌های آلوده به جیوه و انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای. اکنون محققان بازیافت طلا را به ‌عنوان یک جایگزین پایدار پیشنهاد می‌کنند که می‌تواند به‌طور چشمگیری این اثرات منفی را کاهش داده و حتی از استخراج طلای سبز، که بر روش‌های پایدارتر تمرکز دارد، عملکرد بهتری داشته باشد.

مقایسه اثرات زیست‌محیطی روش‌های مختلف تولید طلا

نتایج این مطالعه که در کنفرانس پایداری در ژاپن در ماه نوامبر ارائه شد، نشان می‌دهد که بازیافت طلای استفاده‌شده، به‌ ویژه از منابع ارزشمند مانند جواهرات قدیمی، کمترین ردپای زیست‌محیطی را دارد. بر اساس داده‌های منتشر شده در مجله نیچر ساسِتِینبیلیتی (Nature Sustainability) در سال ۲۰۲۴، این روش بین ۲۲ تا ۵۰ کیلوگرم دی اکسید کربن (CO2) به ازای هر کیلوگرم طلای تولیدشده منتشر می‌کند.

در مقایسه، استخراج طلا به روش‌های مقیاس کوچک و سنتی (ASGM) در حوضه رودخانه تاپاجوس، حدود ۱۶ تن دی اکسید کربن (CO2) به ازای هر کیلوگرم طلا تولید می‌کند که البته این میزان کمتر از ۲۱ تن دی اکسید کربن (CO2) تولیدشده با انجام عملیات صنعتی است.

دیدگاه کارشناسان

ماریو اشمیت (Mario Schmidt)، نویسنده همکار این مطالعه و استاد مدیریت محیط‌زیست در دانشگاه پفورزهایم آلمان (Pforzheim University)، به مانگابی (Mongabay) گفت:

«ردپای کربن یکی از مشکلات اساسی در استخراج طلا، چه به ‌صورت سنتی و چه صنعتی است. تنها راه‌حل، بازیافت طلا است، هرچند باید دقت شود که طلای اولیه به ‌طور غیرقانونی با طلای بازیافتی مخلوط نشود.»

چالش‌های تقاضای جهانی برای طلای نو

با وجود کارایی بالای کربنی بازیافت طلای «ضایعاتی»، تقاضای بی‌وقفه برای طلای استخراج‌شده همچنان ادامه دارد. این روند تحت تأثیر عوامل اقتصادی و مدگرایی و همچنین تصورات فرهنگی مرتبط با ارتباط طلا و ثروت است.

افزایش قیمت طلا و تأثیرات زیست‌محیطی استخراج در آمازون برزیل

قیمت طلا اخیراً رشد چشمگیری داشته است، چون تقاضا برای این فلز گرانبها همچنان بالا باقی مانده است. قیمت طلا در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۴ نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲۸ درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح تاریخی خود رسید.

ماریو اشمیت (Mario Schmidt) در این باره می‌گوید:

«از نظر فیزیکی، کمبود طلا نداریم؛ اما چون طلا معادل پول است، بشر همیشه به دنبال مقادیر بیشتری از آن است.»

وی خاطرنشان می‌کند که ده‌ها هزار تن طلا در بانک‌ها و ذخایر مانند فورت ناکس (Fort Knox) در ایالات متحده نگهداری می‌شود، اما استخراج‌های جدید همچنان ادامه دارد و این روند باعث تخریب محیط‌زیست می‌شود.

هزینه‌های زیست‌محیطی استخراج طلا

ماشین‌حساب تأثیرات استخراج معدن (Mining Impacts Calculator)، ابزاری که برای محاسبه هزینه‌های زیست‌محیطی استخراج معدن به‌صورت ارزش پولی طراحی شده، ابعاد خسارت ناشی از انتشار کربن حاصل از استخراج مقیاس کوچک (ASGM) در منطقه حوضه رودخانه تاپاجوس (Tapajós) را روشن می‌کند.

بر اساس آمار مطالعه ۲۰۲۴، پدرو گاسپارینتی (Pedro Gasparinetti)، اقتصاددان در صندوق استراتژی حفاظتی (Conservation Strategy Fund) که توسعه این ابزار را رهبری کرده است، گفت:

«استخراج طلا در این منطقه تنها در سال ۲۰۲۰ حدود ۷۵,۷۵۲ تن در اکسید کربن تولید کرده است.»

وی افزود:

«با در نظر گرفتن قیمت محافظه‌کارانه ۱۱۰ تا ۱۶۰ دلار به ازای هر تن کربن، این امر معادل ۸ تا ۱۱.۶ میلیون دلار خسارت برآورد می‌شود.»

آلودگی ناشی از جیوه

آلودگی جیوه یکی دیگر از پیامدهای مهم استخراج مقیاس کوچک طلا است. در این فرآیند از این فلز سمی برای جداسازی طلا از سنگ معدن استفاده می‌شود. طبق مطالعه، هر ساله دست‌کم ۲.۵ تن جیوه در منطقه تاپاجوس آزاد می‌شود که باعث آلودگی آبراه‌ها و خاک می‌گردد.

حتی با استفاده از تجهیزات بخارگیر، معدن‌چیان همچنان ۰.۱۹ کیلوگرم جیوه به ازای هر کیلوگرم طلای استخراج‌شده منتشر می‌کنند که این امر باعث قرار گرفتن جوامع محلی در معرض نخاله‌های سمی و بخارهای مضر می‌شود.

عواقب گسترده آلودگی جیوه برای جوامع بومی و محلی

پیامدهای آلودگی جیوه فراتر از تخریب محیط‌زیست است. جوامع بومی و رودخانه‌نشین در حوضه رودخانه تاپاجوس (Tapajós)، از جمله مردم موندوروکو (Munduruku)، با خطرات شدید بهداشتی مواجه هستند. مطالعات متعددی که در بازه سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ (۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ شمسی) توسط بنیاد اوزوالدو کروز (Oswaldo Cruz Foundation)، معتبرترین موسسه تحقیقات بهداشت عمومی برزیل انجام شد، نشان داد که همه ساکنان در سه روستای موندوروکو دچار آلودگی جیوه شده‌اند. طبق این مطالعات، ۶۰ درصد زنان میزان جیوه‌ای فراتر از حد مجاز سازمان جهانی بهداشت (WHO) داشتند.

خشکسالی‌های طولانی‌مدت اخیر که تحت تأثیر تغییرات اقلیمی تشدید شده است، بسیاری از مردم در آمازون را مجبور کرده تا برای آب آشامیدنی به رودخانه‌های آلوده تکیه کنند و این امر بحران جیوه را وخیم‌تر کرده است.

اقدام دولت برزیل علیه استخراج غیرقانونی طلا

در تاریخ ۹ نوامبر (۱۸ آبان 1403)، دولت برزیل عملیاتی را برای اخراج معدنچیان غیرقانونی طلا از قلمرو بومیان موندوروکو آغاز کرد. این اقدام پس از سال‌ها بی‌توجهی صورت گرفت و به گفته یک گزارش رسمی، این عملیات گامی حیاتی در مقابله با فعالیت‌های معدنی است که به منطقه «خسارات گسترده» وارد کرده‌اند.

مبارزه با استخراج غیرقانونی طلا در قلمرو بومیان موندوروکو

در بیانیه‌ای آمده است:

«هدف، خارج کردن افرادی است که به استخراج غیرقانونی طلا مشغول هستند و اطمینان از حفظ این قلمرو به‌طور انحصاری برای ۹,۲۵۷ ساکن بومی موندوروکو (Munduruku)، ایزولادوس دو آلتو تاپاجوس (Isolados do Alto Tapajós) و آپیاکا (Apiaká) است.»

جریمه‌های سنگین و توقیف تجهیزات

اجرای اولیه این عملیات منجر به جرایم سنگین شده است:

• آژانس حفاظت محیط‌زیست برزیل (IBAMA)، جریمه‌ای معادل ۹ میلیون رئال (۱.۵ میلیون دلار) وضع کرد.
• آژانس مسئول مناطق حفاظت‌شده، ICMBio، نیز جریمه‌ای معادل ۲۰.۲۷ میلیون رئال (۳.۳۷ میلیون دلار) اعمال کرد.

علاوه بر این، مقامات هزاران لیتر سوخت دیزل و تجهیزات معدنی را توقیف کردند که این اقدام، به اپراتورهای غیرقانونی ضرری معادل ۴۴.۵ میلیون رئال (۷.۴ میلیون دلار) وارد کرده است.

بحران جیوه در سراسر آمازون

بحران آلودگی جیوه تنها به برزیل محدود نمی‌شود و به سایر کشورهای منطقه آمازون نیز گسترش یافته است. در قلمرو بومیان یانوماوی (Yanomami)، در فاصله حدود ۱,۲۰۰ کیلومتری (۷۵۰ مایلی) شمال ذخیره‌گاه موندوروکو، تحقیقات بنیاد اوزوالدو کروز (Oswaldo Cruz Foundation) نشان داد که تقریباً ۹۲ درصد از ساکنان بومی آزمایش‌شده، سطح جیوه‌ای بالاتر از آستانه ایمن داشتند.

در کشور پرو، در منطقه رودخانه سِنِپا (Cenepa River)، رسوبات و آب آلوده به جیوه سلامت مردم آواجون (Awajun) را که به ماهی به‌عنوان بخش اصلی رژیم غذایی خود وابسته‌اند، به خطر انداخته است.

فلیسیو ساکاش (Felicio Sakash)، رهبر پیشین جامعه آواجون، در ژانویه ۲۰۲۴ (دی ۱۴۰۲) به مانگابی گفت:

«وقتی ماهی می‌خوریم، دچار آلرژی‌های شدید و مشکلات گوارشی می‌شویم.»

ارائه جایگزین‌های اقتصادی برای استخراج طلا

کارشناسان به مانگابی (Mongabay) اعلام کردند که اجرای مقررات زیست‌محیطی در آمازون بدون ارائه جایگزین‌های اقتصادی مناسب برای استخراج سنتی و مقیاس کوچک طلا ناکام خواهد ماند. تنها در منطقه تاپاجوس (Tapajós)، استخراج طلا به‌طور مستقیم ۳۵,۰۰۰ نفر را به کار گرفته و به‌طور غیرمستقیم از هزاران نفر دیگر حمایت می‌کند.

به گفته کارلوس دی ماتوس باندیرا جونیور (Carlos de Matos Bandeira Júnior)، پژوهشگر علوم اجتماعی در دانشگاه فدرال پارای غربی (Federal University of Western Pará):

«بسیاری از معدنچیان، از جمله کارگران مهاجر، در شرایط ناپایدار زندگی می‌کنند و به زیرساخت‌هایی که خودشان ساخته‌اند، مانند سیستم‌های برق و مدارس، وابسته هستند.»

او افزود:

«برای بسیاری از مردم، معدن‌کاری تنها منبع درآمد است.»

چالش‌های ممنوعیت استخراج مقیاس کوچک و راه‌حل‌های جایگزین

مطالعه ۲۰۲۴ (۱۴۰۳ شمسی) نشان می‌دهد که تلاش‌ها برای ممنوعیت کامل استخراج سنتی و مقیاس کوچک طلا (ASGM) می‌تواند پیامدهای ناخواسته‌ای، از جمله راندن معدن‌چیان به مناطق دورافتاده‌تر و حساس‌تر از نظر زیست‌محیطی، داشته باشد. این جابه‌جایی اغلب باعث افزایش تنش‌ها با گروه‌های بومی و دشوارتر شدن اجرای مقررات زیست‌محیطی می‌شود.

کارلوس دی ماتوس باندیرا جونیور (Carlos de Matos Bandeira Júnior)، که در این مطالعه مشارکت نداشته، می‌گوید:

«ممنوعیت کامل استخراج تقریباً غیرممکن است. این صنعت از عملیات‌های کوچک فردی تا بنگاه‌های بزرگ را شامل می‌شود. بدون گزینه‌های مناسب اقتصادی، اجرای قانون اغلب فقیرترین کارگران را هدف قرار می‌دهد و آن‌ها را بدون هیچ گزینه‌ای رها می‌کند.»

فناوری‌های پاک و موانع پذیرش

تکنولوژی‌های پاک‌تر مانند روش‌های استخراج بدون جیوه راه‌حل‌های امیدوارکننده‌ای ارائه می‌دهند، اما این فناوری‌ها اغلب برای بسیاری از معدن‌چیان بسیار گران هستند. همچنین حمایت محدودی برای کمک به جوامع معدنی جهت گذار به منابع درآمدی دیگر یا پذیرش شیوه‌های پایدارتر وجود دارد.

باندیرا تأکید می‌کند:

«آن چه من نمی‌بینم، ارائه فرصت‌های اقتصادی جایگزین به این افراد است. بسیاری از سازمان‌ها به دلیل ترس از آسیب به اعتبار خود از تعامل با جوامع معدنی خودداری می‌کنند و سرمایه‌گذاری عمومی در این بخش به‌طور واضحی ناکافی است.»

راه‌حل‌های جایگزین و موانع آن‌ها

سایر فعالیت‌های اقتصادی مانند کشاورزی پایدار، اکوتوریسم و بازسازی جنگل‌ها توانسته‌اند وابستگی به معدن‌کاری را کاهش دهند. با این حال، این فعالیت‌ها با موانع متعددی مواجه هستند که از جمله می‌توان به کمبود سرمایه‌گذاری و مقیاس محدود اجرا اشاره کرد.

راهکارهای محلی و پیچیدگی مسیر استخراج پایدار

کارلوس دی ماتوس باندیرا جونیور (Carlos de Matos Bandeira Júnior) اظهار داشت:

«برخی از ابتکارات در حال بررسی گزینه‌های جایگزین هستند و از تخصص جوامع محلی در حوزه‌هایی مانند کشاورزی استفاده می‌کنند. اما این تلاش‌ها هنوز در مراحل ابتدایی خود هستند.»

راه‌حل‌های محوریت‌دار جامعه، مانند کمپین‌های آموزشی، مشارکت دادن محلی‌ها در فرآیندهای تصمیم‌گیری و اجرای استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر زیست‌محیطی، به‌ عنوان عوامل کلیدی برای حل چالش‌های ناشی از استخراج مقیاس کوچک و سنتی طلا (ASGM) مطرح می‌شوند.

باندیرا با تأکید بر پیچیدگی وضعیت می‌گوید:

«مسیر دستیابی به استخراج پایدار پیچیده است. بدون گزینه‌های مناسب، اجرای قوانین به ‌تنهایی ناکارآمد خواهد بود و جوامع و اکوسیستم‌ها همچنان در معرض خطر خواهند ماند.»

سبزتر کردن طلا

بازیافت طلا، اگرچه رویکردی امیدوارکننده است، اما چالش‌هایی نیز دارد. صنعت بازیافت با کمبود شفافیت مواجه است و نگرانی‌هایی وجود دارد که پالایشگاه‌ها ممکن است طلای تازه استخراج‌شده را به‌ عنوان طلای بازیافتی برچسب‌گذاری کنند. این مسئله می‌تواند باعث تضعیف اعتماد مصرف‌کنندگان و به خطر انداختن اعتبار گواهینامه‌های طلای سبز شود.

ماریو اشمیت (Mario Schmidt) در این خصوص می‌گوید:

«نمی‌توان تنها با نگاه کردن به طلا تشخیص داد که از کجا آمده است.»

افزایش سهم بازیافت طلا در بازار جهانی

با این حال، طبق گزارش شورای جهانی طلا (World Gold Council)، بازیافت طلا از سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲ شمسی) ۱۱ درصد افزایش یافته و اکنون یک‌چهارم از عرضه جهانی طلا را تشکیل می‌دهد.

استانداردهای سخت‌گیرانه و زنجیره‌های تأمین قابل‌ردیابی

مطالعه نشان می‌دهد که برای حفظ اعتبار ادعاهای پایداری، تدوین استانداردهای سخت‌گیرانه گواهی‌نامه‌ها و ایجاد زنجیره‌های تأمین قابل‌ردیابی ضروری است. علاوه بر این، بازیافت صنعتی زباله‌های الکترونیکی برای استخراج مقادیر ناچیز طلا، اگرچه آسیب کمتری نسبت به استخراج دارد، اما اغلب شامل سوزاندن پلاستیک‌ها و فرآیندهای ذوب فلزات است که منجر به انتشار گازهای کربنی می‌شود.

بازیافت غیررسمی، مانند سوزاندن آزاد، این مشکلات را تشدید می‌کند؛ چون باعث آزاد شدن ضایعات سمی و آلاینده‌های تصفیه‌نشده در محیط‌زیست می‌شود.

نیاز به اقدام جهانی هماهنگ برای حل چالش‌های ASGM

حل چالش‌های محیط‌زیستی و اجتماعی ناشی از استخراج سنتی و مقیاس کوچک طلا (ASGM) نیاز به اقدام جهانی هماهنگ دارد. ابتکارهایی مانند کنوانسیون میناماتا سازمان ملل (U.N.’s Minamata Convention on Mercury) چارچوب‌هایی را برای کاهش استفاده از جیوه ارائه می‌دهند و کشورها را ترغیب می‌کنند تا:

• استفاده از جیوه در محصولات را به ‌تدریج متوقف کنند.
• افتتاح معادن جدید جیوه را ممنوع کنند.
• انتشار جیوه در محیط‌زیست را محدود کنند.

مفاد کنوانسیون میناماتا

مطالعه ۲۰۲۴ خاطرنشان می‌کند:

«استخراج طلا در مقیاس کوچک (ASGM) یکی از مسائل مهم در کنوانسیون میناماتا است و ماده ۷ این کنوانسیون کشورها را ملزم می‌کند تا طرح‌های اقدام ملی (NAP) برای مدیریت و کاهش استفاده از جیوه در ASGM تهیه کنند.»

با این حال، این گزارش تأکید دارد که اجرای این طرح‌ها کند بوده است؛ چون طلای حاصل از استخراج در مقیاس کوچک یک عامل اقتصادی مهم محسوب می‌شود و جیوه همچنان نقشی کلیدی در این فرآیند ایفا می‌کند.

مقابله با تجارت غیرقانونی جیوه در معادن طلای برزیل

مقابله با تجارت غیرقانونی جیوه که تا ۷۳ درصد از عرضه مورد استفاده در معادن طلای برزیل را تأمین می‌کند، به همان اندازه حیاتی است. طبق گزارش مؤسسه اسکولاس (Escolhas Institute) در سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲ شمسی)، جیوه عمدتاً از کشورهای همسایه مانند بولیوی (Bolivia) و گویان (Guyana) وارد می‌شود و استفاده از آن در استخراج طلا فاقد منبع قانونی است.

آژانس محیط‌زیست برزیل (IBAMA) تأیید کرده که تقریباً تمام جیوه استفاده‌شده در عملیات‌های استخراج طلا از بازارهای غیرقانونی تأمین می‌شود.

استانداردهای اخلاقی و کنترل زنجیره تأمین طلا

ماریو اشمیت (Mario Schmidt) بر اهمیت ایجاد صنعت متحد طلا با استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر برای رعایت اصول اخلاقی و سازوکارهای اجرایی تأکید می‌کند. وی می‌گوید:

«استخراج طلا باید به ‌طور سخت‌گیرانه‌تری کنترل شود و زنجیره تأمین باید به‌ دقت نظارت شود. صنعت طلا باید برای اقدامی هماهنگ در سطح بین‌المللی متحد شود و افراد و شرکت‌های خارج از چارچوب قانونی را از معاملات حذف کند.»

این اقدامات می‌تواند به کاهش هزینه‌های انسانی و زیست‌محیطی تولید طلا کمک کرده و گامی مؤثر در جهت توسعه پایدار این صنعت باشد.